🧱 مدول گسیختگی و لنگر ترک‌خوردگی

۱. چرا اصلاً ترک می‌خورد؟

بتن در فشار خیلی قوی است ولی در کشش ضعیف (حدود یک‌دهم فشار). وقتی تیر خم می‌شود، یک طرفش فشرده و طرف دیگرش کشیده می‌شود. به‌محض اینکه کشش در طرف کششی از ظرفیت کششی بتن بگذرد، اولین ترک باز می‌شود. این لحظه را «لحظهٔ ترک‌خوردگی» می‌گوییم و لنگری که تیر در آن لحظه دارد، لنگر ترک‌خوردگی (McrM_{cr}) است.

P/2P/2اولین ترک: وسط تیر، پایین (محل بیشترین کشش)بین دو بار، لنگر ثابت است و تیر همان‌جا می‌شکند

۲. مدول گسیختگی (frf_r) یعنی چه؟

برای اندازه‌گیری ظرفیت کششی بتن در خمش، یک تیر بتنی ساده (معمولاً بدون میلگرد) را مثل شکل بالا زیر دو بار می‌گذارند و بار را بالا می‌برند تا اولین ترک بیفتد. تنش کششیِ لبهٔ پایین تیر در همان لحظه را مدول گسیختگی می‌نامیم. پس frf_r یک تنش است (واحد MPa) و می‌گوید «لبهٔ کششی بتن چه تنشی را قبل از ترک‌خوردن تحمل می‌کند».

💡 مدول گسیختگی را چطور از مقاومت بتن می‌گیریم؟
لازم نیست آزمایش کنیم. مبحث ۹ آن را از مقاومت فشاری مشخصهٔ بتن (fc′f'_c) به‌دست می‌دهد (بند ۹-۳-۵، رابطهٔ ۹-۳-۱):
fr=0.62 λ fc′f_r = 0.62\,\lambda\,\sqrt{f'_c}

λ\lambda ضریب بتن سبک است و برای بتن معمولی برابر ۱ است. fc′f'_c را بر حسب MPa بگذارید.
  • frf_r = مدول گسیختگی بتن (MPa)
  • fc′f'_c = مقاومت فشاری مشخصهٔ بتن (MPa)
  • λ\lambda = ضریب بتن سبک (برای بتن معمولی ۱٫۰)
🧮 چند مقدار آماده برای بتن معمولی
fc′=20⇒fr=0.6220=2.77f'_c=20 \Rightarrow f_r=0.62\sqrt{20}=2.77

fc′=25⇒fr=3.10fc′=30⇒fr=3.40f'_c=25 \Rightarrow f_r=3.10 \qquad f'_c=30 \Rightarrow f_r=3.40

fc′=35⇒fr=3.67fc′=40⇒fr=3.92  (MPa)f'_c=35 \Rightarrow f_r=3.67 \qquad f'_c=40 \Rightarrow f_r=3.92 \ \ (\text{MPa})

رده‌ی بتن C30 یعنی fc′=30f'_c=30 MPa؛ پس fr≈3.4f_r \approx 3.4 MPa — یعنی حدود یک‌دهم مقاومت فشاری.
⚠️ تلهٔ رایج
عدد ۰٫۶۲ را با ریشهٔ مقاومت بر حسب MPa به کار ببرید. اگر مقاومت را بر حسب kg/cm² بگذارید جواب غلط درمی‌آید. همچنین frf_r مقاومت خود بتن است و به میلگرد ربطی ندارد.

۳. تنش خمشی: چرا ممان اینرسی لازم است؟

وقتی تیر لنگر MM دارد، تنش روی ارتفاع مقطع خطی تغییر می‌کند: در محور خنثی صفر است و هر چه از آن دورتر شویم بیشتر می‌شود. بیشترین تنش در دورترین تار است:

محور خنثیفشارکشش = f_r ← لحظهٔ ترکy_tتنش ∝ فاصله از محور خنثی: σ = M·y / I
σ=M yI\sigma = \frac{M\,y}{I}

تنش خمشی در فاصلهٔ y از محور خنثی

  • MM = لنگر خمشی مقطع (N.mm)
  • yy = فاصلهٔ آن تار تا محور خنثی (mm)
  • II = ممان اینرسی مقطع (mm⁴)
💡 ممان اینرسی در یک جمله
ممان اینرسی (II) می‌گوید مقطع چقدر در برابر خم شدن سفت است: هرچه مصالح دورتر از محور خنثی باشند II بزرگ‌تر و تنش برای یک لنگر مشخص کمتر است. برای مستطیل I=b h312I = \dfrac{b\,h^{3}}{12} (ارتفاع به توان ۳). توضیح کامل با مثال خط‌کش در درس «ممان اینرسی» است.

۴. ساختن فرمول لنگر ترک‌خوردگی

ترک وقتی می‌افتد که تنش کششی دورترین تار کششی به frf_r برسد. در فرمول تنش خمشی، σ\sigma را برابر frf_r و yy را فاصلهٔ تار کششی تا محور خنثی (yty_t) می‌گذاریم. تا قبل از ترک، کل مقطع بتن کار می‌کند، پس I=IgI = I_g (ممان اینرسی ناخالص):

fr=Mcr ytIg⟹Mcr=fr Igytf_r = \frac{M_{cr}\,y_t}{I_g} \quad\Longrightarrow\quad M_{cr} = \frac{f_r\,I_g}{y_t}

رابطهٔ ۹-۱۹-۱ مبحث ۹ (صفحهٔ ۳۳۹ چاپی)

  • McrM_{cr} = لنگر ترک‌خوردگی (N.mm؛ برای kN.m بر 10610^6 تقسیم کنید)
  • frf_r = مدول گسیختگی (MPa)
  • IgI_g = ممان اینرسی ناخالص مقطع بتن (mm⁴)
  • yty_t = فاصلهٔ مرکز سطح تا دورترین تار کششی (mm)
⚠️ تار کششی کدام طرف است؟
در تیر ساده زیر بار رو به پایین، پایین تیر می‌کشد. در طره (کنسول) با بار رو به پایین، بالا می‌کشد. yty_t همیشه فاصلهٔ تار کششی تا مرکز سطح است؛ اگر مقطع متقارن نباشد دو طرف فرق دارند.

۵. مثال ۱: تیر مستطیلی ساده

🧮 تیر ۳۰۰×۵۰۰، بتن C30
قدم ۱ — مدول گسیختگی: fr=0.6230=3.40f_r = 0.62\sqrt{30} = 3.40 MPa
قدم ۲ — ممان اینرسی:
Ig=300×500312=3.125×109 mm4I_g = \frac{300 \times 500^{3}}{12} = 3.125\times10^{9}\ \text{mm}^4

قدم ۳ — فاصلهٔ تار کششی (مقطع متقارن): yt=500/2=250y_t = 500/2 = 250 mm
قدم ۴ — لنگر ترک‌خوردگی:
Mcr=3.40×3.125×109250=42.5×106 N.mm=42.5 kN.mM_{cr} = \frac{3.40 \times 3.125\times10^{9}}{250} = 42.5\times10^{6}\ \text{N.mm} = 42.5\ \text{kN.m}

۶. مثال ۲: مقطع با حفره (مرکز سطح را باید پیدا کرد)

وقتی مقطع حفره دارد یا متقارن نیست، سه کار لازم است: مرکز سطح، ممان اینرسی با کسر حفره، و بعد فرمول. تیر طره‌ای را در نظر بگیرید که مقطعش ۶۰۰×۹۰۰ است و حفره‌ی ۳۰۰×۳۰۰ دارد که ۱۵۰ میلی‌متر از لبهٔ بالا فاصله دارد:

مرکز سطح (480 از بالا)y_tحفرهمقطع ۶۰۰×۹۰۰ با حفره ۳۰۰×۳۰۰(حفره ۱۵۰ پایین‌تر از لبهٔ بالا)
🧮 قدم‌به‌قدم (بتن C30)
قدم ۱ — مرکز سطح از لبهٔ بالا (مقطع کامل منهای حفره):
yˉ=(600)(900)(450)−(300)(300)(300)600(900)−300(300)=480 mm\bar y=\frac{(600)(900)(450)-(300)(300)(300)}{600(900)-300(300)}=480\ \text{mm}

قدم ۲ — ممان اینرسی با کسر حفره (قضیهٔ انتقال محور برای هر قطعه):
Ig=600(900)312+540000(30)2−300(300)312−90000(180)2=33.345×109 mm4I_g=\frac{600(900)^3}{12}+540000(30)^2-\frac{300(300)^3}{12}-90000(180)^2=33.345\times10^9\ \text{mm}^4

قدم ۳ — لنگر ترک‌خوردگی (طره: تار کششی بالا است، پس yt=480y_t=480):
Mcr=3.40×33.345×109480=235.9 kN.mM_{cr}=\frac{3.40\times 33.345\times10^9}{480}=235.9\ \text{kN.m}

اگر بار PP در انتهای طرهٔ ۳ متری باشد: P=Mcr/L=235.9/3=78.6P = M_{cr}/L = 235.9/3 = 78.6 kN.

۷. بعد از ترک‌خوردن چه می‌شود؟

تا M<McrM < M_{cr} مقطع «سالم» است و I=IgI = I_g. وقتی لنگر از McrM_{cr} بگذرد ترک باز می‌شود، بتن کششی دیگر کار نمی‌کند و سختی تیر کم می‌شود؛ به همین دلیل برای محاسبهٔ خیز از ممان اینرسی کمتری (IeI_e یا IcrI_{cr}) استفاده می‌کنیم. مبحث ۹ هم برای حداقل مقاومت خمشی و محاسبهٔ خیز از McrM_{cr} استفاده می‌کند.

💡 خلاصه برای امتحان
• fr=0.62λfc′f_r = 0.62\lambda\sqrt{f'_c} (MPa)؛ برای بتن معمولی λ=1\lambda=1
• Mcr=frIg/ytM_{cr} = f_r I_g / y_t — اول IgI_g و yty_t را از شکل مقطع حساب کنید
• تار کششی را بر اساس جهت بار تشخیص دهید (طره: بالا؛ تیر ساده: پایین)
• تا قبل از ترک: I=IgI=I_g؛ بعد از ترک: ممان اینرسی کمتر و خیز بیشتر