۳-۷گودبرداری و پایش

۱-۳-۷هدف

هدف این فصل ارائه حداقل الزامات موردنیاز در طراحی، اجرا، نظارت و پایش گودبرداری برای احداث پروژه‌های شهری می‌باشد.

۲-۳-۷تعاریف

۱-۲-۳-۷گودبرداری‌ها به شرح زیر به دو گروه کلی: حفاظت‌نشده و حفاظت‌شده تقسیم می‌شوند:

گروه اول گودهایی هستند که در کلیهٔ شرایط دوران عملکرد، پایداری و تغییرشکل مجاز در آن بدون هیچ‌گونه حفاظتی تأمین شده باشد.

گروه دوم گودهایی هستند که در کلیهٔ شرایط دوران عملکرد، پایداری و تغییرشکل مجاز در آن با دو مکانیزم مختلف زیر تأمین شده باشد:

-با استفاده از بسیج نیروهای داخلی خاک و عناصر مسلح کننده خاک
-با استفاده از سازه نگهبان

۲-۲-۳-۷گودها یا دائمی‌اند یا موقت. گود موقت گودی است که برای زمانی کوتاه تعریف‌شده طبق بند ۲-۲-۲-۳-۷ به منظور اجرای عملیات ساختمانی احداث می‌شود.

در طراحی گودهای موقت و دائم، بارگذاری‌ها و جزئیات روش‌ها و مشخصات مصالح باید منطبق با شرایط پایدارسازی موقت یا دائم در نظر گرفته شود.

۱-۲-۲-۳-۷پایدارسازی موقت: نوعی پایدارسازی است که پایداری گود را در دوران احداث بنا تأمین می‌کند و برای آن نقشی در کاهش نیروهای رانش خاک بر سازهٔ اصلی در شرایط بهره‌برداری در نظر گرفته نمی‌شود.

۲-۲-۲-۳-۷پایدارسازی موقت می‌تواند در هنگام طراحی به صورت کوتاه مدت (کمتر از یکسال پس از اتمام یا توقف عملیات گودبرداری) یا بلندمدت در نظر گرفته شود. در پایدارسازی موقت بلندمدت باید ملاحظات بارگذاری متناسب با زمان، شرایط دوام مصالح و جزئیات روش‌های مناسب منطبق با شرایط بلندمدت در نظر گرفته شود.

۳-۲-۲-۳-۷در پایدارسازی دائم باید الزامات بارگذاری لرزه‌ای، تأمین دوام مصالح و جزئیات روش‌های مناسب در نظر گرفته شود.

۳-۳-۷ملاحظات کلی

۱-۳-۳-۷الزامات و مبانی در طراحی واجرای گودها در این مبحث برای گودبرداری‌های کمتر از ۲۰ متر است و اکیداً توصیه می‌شود از احداث گود با عمق بیشتر از ۲۰ متر احتراز شود. در صورت ضرورت احداث گودهای عمیق‌تر موارد زیر باید انجام پذیرد:

•ضرورت احداث توسط شورای عالی شهرسازی به تصویب برسد.
•مقادیر مجاز تغییرشکل‌ها ۲۰٪ کاهش و ضرایب اطمینان پایداری و مقاومتی ۲۰٪ افزایش پیدا کند.
•تعداد گمانه‌ها نسبت به جدول 7-2-1 پنجاه درصد افزایش پیدا کند.
•مطالعه جامع جریان‌های آب زیرزمینی در محدوده‌ای که شامل ساختگاه می‌شود، در طول دوران گودبرداری، ساخت و بهره برداری از ساختمان انجام پذیرد و گزارش آن ارائه گردد.
•مطالعهٔ اثرات زیست محیطی احداث این گودها انجام پذیرد.
•مطالعهٔ کامل بررسی اثر اندرکنش خاک و سازه در شرایط استاتیکی و دینامیکی انجام شود.
•پایش گود با روش‌های پیشرفته و تجهیزات کامل در دوران ساخت انجام پذیرد و گزارش آن هر دو هفته یکبار ارائه شود.

۲-۳-۳-۷بر اثر گودبرداری در خاک وضعیت تنش در آن تغییر می‌کند و ممکن است تغییرشکل‌ها و ناپایداری‌های زیر در آن به وجود آید:

•برآمدگی و تورم کف گود، که می‌تواند در شرایطی به جوشش و ناپایداری کف بینجامد.
•تغییرمکان جانبی دیوارهٔ گود یا ناپایداری دیوارها
•نشست زمین در نواحی مجاور گود

تراز سطح آب زیرزمینی و تغییرات آن در هر سه مورد بالا می‌تواند تأثیرگذار باشد و باید کنترل شود.

۳-۳-۳-۷در بررسی ناپایداری گودبرداری‌ها، انتخاب و طراحی سیستم‌های نگهدارِ آنها، موارد زیر باید مدنظر قرار گیرند:

•نوع ساختار و بافت لایه‌های خاک
•پارامترهای مقاومت برشی خاک
•پارامترهای تغییرشکلی خاک
•عمق و عرض گودبرداری
•شرایط آب زیرزمینی و آب‌های سطحی
•وجود یا عدم‌وجود سازه در نواحی مجاور گود و نحوهٔ ساخت‌وساز آن‌ها
•وضعیت سربارهای موجود در کناره گود از قبیل ترافیک خیابان‌ها و غیره
•کوتاه‌مدت یا بلندمدت بودن دوران استفاده از گود

۴-۳-۳-۷به منظور پایدارسازی دیواره گودها باید از روش‌های مناسب مانند موارد زیر استفاده کرد:

الفایجاد شیب پایدار
بمیخ‌گذاری یا اجرای میل مهار
پدیوارهای مهارشده با تیرک از جلو
تدیوارهای مهارشده با میل‌مهار از پشت
ثاستفاده از سیستم‌های نگهبان خرپایی
جاستفاده از سیستم شمع‌ها و دیوارک‌های طره‌ای
چاستفاده از سیستم شمع‌های به‌هم پیوسته با یا بدون مهار
حسایر روش‌ها

۵-۳-۳-۷در گودبرداری‌ها باید گسیختگی‌ها و تغییرشکل‌های متداول به شرح زیر کنترل شود:

الفناپایداری دیواره گود
بنشست و تغییرمکان محیط اطراف و ساختمان‌های مجاور گود
پریزش
تبالازدگی کف گود بر حسب مورد
ثجوشش ماسه از کف گود (در صورت بالا بودن سطح آب زیرزمینی در خاک‌های ماسه ای) بر حسب مورد
جمشکلات ناشی از لرزش حاصل از عملیات گودبرداری در سازه‌های اطراف گود

۶-۳-۳-۷به منظور واگذاری طراحی، اجرا و نظارت گودبرداری و تفویض مسئولیت‌ها به مرجع ذیصلاح، ارزیابی خطر گودبرداری باید طبق الزامات بندهای 7-3-3-6-1 تا 7-3-3-6-11 صورت گیرد.

۱-۶-۳-۳-۷جهت ارزیابی خطر گود قائم لازم است هر سه شرط تعیین‌شده برای هر دسته در جدول ۱-۳-۷ برقرار باشد. در صورتی که هر سه شرط مذکور به طور همزمان برقرار نباشد، خطر گود با توجه به شرطی که بحرانی است تعیین می‌شود. در صورت وجود اختلاف در ارزیابی خطر گود در وجوه مختلف آن، بحرانی‌ترین وجه به عنوان شاخص انتخاب می‌گردد.

عمق hch_c از رابطه ۱-۳-۷ محاسبه می‌شود.

hc=2cγka−qγh_c = \frac{2c}{\gamma\sqrt{k_a}} - \frac{q}{\gamma}

(۱-۳-۷)

که در آن:

hch_c بر حسب متر، عمقی است که از نظر تئوری، به دلیل وجود چسبندگی در خاک، دیوارهٔ جدار گودبرداری می‌تواند بدون استفاده از سیستم نگهبان پایدار بماند که به آن عمق بحرانی گودبرداری گفته شده است، c چسبندگی خاک بر حسب کیلوپاسکال، γ\gamma وزن مخصوص خاک بر حسب کیلونیوتن بر مترمکعب، kak_a ضریب فشار افقی زمین در حالت محرک و q تنش ناشی از سربار کنارهٔ گود بر حسب کیلوپاسکال می‌باشد. مقادیر منفی hch_c معادل صفر در نظر گرفته شود.

۲-۶-۳-۳-۷اگر فاصله ساختمان مجاور از لبه گود کمتر از عمق گود باشد، باید تنش حاصل از کل بار ساختمان (q) در محاسبات پایداری گود در نظر گرفته شود.

۳-۶-۳-۳-۷در صورت حضور آب یا رطوبت قابل‌توجه، به کاهش hch_c با توجه به اثر آب بر خواص خاک در رابطه ۱-۳-۷ توجه شود.

جدول ۱-۳-۷ ارزیابی خطر گود با دیوار قائم

مقدار hhc\frac{h}{h_c}عمق گود از تراز صفرعمق گود از زیر پی ساختمان موجود در محدودهٔ ناپایداری دیوارهٔ گودخطر گود
کمتر از ۰/۵کمتر از ۴ مترصفرمعمولی
بین ۰/۵ تا ۲بین ۴ تا ۱۰ متربین صفر تا ۶ مترزیاد
بیشتر از ۲بیشتر از ۱۰ متربیشتر از ۶ متربسیار زیاد

h عمق گود مورد نظر است و hch_c عمق بحرانی بر اساس رابطه ۱-۳-۷ به دست می‌آید.

۴-۶-۳-۳-۷اگر تراوش آب در گود موجود باشد همواره خطر گود زیاد یا بسیار زیاد است.

۵-۶-۳-۳-۷اگر خاکی که در آن گودبرداری انجام می‌شود دستی یا فاقد چسبندگی قابل اعتماد باشد، خطر گود با توجه به معیارهای دیگر زیاد یا بسیار زیاد است.

۶-۶-۳-۳-۷چنانچه ساختمان موجود در حوزهٔ تأثیر ناپایداری گود دارای یکی از مشخصات در بندهای زیر باشد، خطر گود همواره بسیار زیاد در نظر گرفته می‌شود.

الفساختمان فاقد انسجام و یکپارچگی کافی برای تحمل نشست‌های افقی و قائم نظیر ساختمان بدون اسکلت یا بدون پی پیوسته بتنی مسلّح (پی‌های نواری و گسترده) یا هرگونه ساختمانی که در آن نشانه آشکار فرسودگی و ضعف در باربری مشاهده گردد.
بساختمان با ارزش فرهنگی و تاریخی
جساختمان با اهمیت بسیار زیاد در استاندارد ۲۸۰۰
دساختمان ۸ طبقه یا بیشتر

۷-۶-۳-۳-۷در صورت وجود تأسیسات شهری عمده (مانند خطوط اصلی آب، گاز و مخابرات) در مجاورت گود، خطر گود زیاد یا بسیار زیاد ارزیابی می‌شود.

۸-۶-۳-۳-۷در صورتی که خطر گود مطابق با جدول ۱-۳-۷ معمولی باشد، مسئولیت طراحی گودبرداری بر عهده مهندس طراح ساختمان خواهد بود. البته توصیه می‌شود کارفرما در کنار مهندس طراح در پایدارسازی گود از یک مهندس ذیصلاح استفاده نماید.

۹-۶-۳-۳-۷در صورتی که خطر گود مطابق با جدول 7-3-1 زیاد باشد، مسئولیت طراحی گودبرداری باید بر عهده یک شرکت مهندسی ژئوتکنیک ذیصلاح واگذار شود. نظارت بر اجرای عملیات بر عهدهٔ ناظر ذیصلاح ژئوتکنیک است.

۱۰-۶-۳-۳-۷در صورتی که خطر گود مطابق با جدول 7-3-1 بسیار زیاد باشد. مسئولیت طراحی گودبرداری باید توسط یک شرکت مهندسی ژئوتکنیک ذیصلاح، عملیات پایدارسازی گود توسط پیمانکار ذیصلاح و نظارت بر اجرای عملیات توسط ناظر ذیصلاح ژئوتکنیک انجام گردد.

۱۱-۶-۳-۳-۷حضور ناظر ژئوتکنیک در گودهای با خطر زیاد و بسیار زیاد در طول مدت اجرای عملیات گودبرداری و پایدارسازی گود به صورت تمام وقت و پیوسته در کارگاه ضروری است.

۷-۳-۳-۷تحلیل پایداری و تغییرشکل گود

۱-۷-۳-۳-۷در صورت وجود بنا در حوزهٔ تأثیر ناپایداری گود، طراحی‌ها باید با در نظر گرفتن تغییرشکل‌ها انجام پذیرد. در این موارد تنها تأمین پایداری جداره‌های گود کافی نیست. در این موارد تغییرمکان افقی و قائم مجاز باید با توجه به شرایط و ویژگی‌های ذکر شده مطابق بند 7-3-5 تعیین شود.

۲-۷-۳-۳-۷در خاک‌های بسیار سست، سیستم‌های نگهدارنده باید قبل از شروع عملیات گودبرداری احداث شوند. شمع‌ها و چاه‌های نگهدارنده بتنی در جداره بیرونی گود، دیواره‌های جداکننده، سپرهای فلزی (در صورت امکان استفاده) از این نوع سیستم‌ها هستند.

۳-۷-۳-۳-۷در خاک‌های با پایداری نسبی خوب می‌توان سیستم‌های نگهدارنده را همراه با انجام گودبرداری، به صورت گام‌به‌گام، احداث نمود. در این حالت باید به تغییرشکل گود و تغییرشکل‌های القایی زیر پی ساختمان مجاور توجه ویژه داشت و چنانچه این تغییرشکل‌ها از مقادیر مجاز تجاوز کنند باید از روش ساخت سیستم‌های نگهدارنده قبل از شروع عملیات گودبرداری استفاده نمود.

۴-۷-۳-۳-۷تحلیل پایداری با روش‌های تعادل حدی و بر اساس روش تنش مجاز انجام می‌گیرد. در این روش، حداقل ضرایب اطمینان به شرط موقت بودن گود (کمتر از یک سال) به شرح جدول 7-3-3 می‌باشد. استفاده از روش ضرایب بار و مقاومت نیز مجاز است.

۵-۷-۳-۳-۷برای تحلیل پایداری گود لازم است بار مرده و زندهٔ ساختمان‌ها و ابنیه مجاور به طور کامل در نظر گرفته شود.

۶-۷-۳-۳-۷برای تحلیل گود در شرایط موقت در نظر گرفتن بار زلزله الزامی نیست.

جدول 7-3-3 حداقل ضریب اطمینان برای پایداری کلی گود موقت

نوعحداقل ضریب اطمینان پیشنهادی برای پایداری کلی موقت
شیب‌های خاکبرداری1/3
پایداری کلی شیروانی1/3
بالا آمدن کف گود1/5

۷-۷-۳-۳-۷در صورتی که گود موقت نباشد باید نیروی زلزله لحاظ شود و در انتخاب ضریب اطمینان مناسب، دوام مصالح نیز مورد توجه قرار گیرد.

۸-۷-۳-۳-۷در صورت وجود ساختمان در حوزهٔ تأثیر ناپایداری، ضرایب اطمینان در جدول 7-3-3 باید 1/5 در نظر گرفته شود.

۹-۷-۳-۳-۷باید توجه داشت که در بسیاری از خاک‌ها بر حسب شرایط نوع و بافت خاک و کانی‌های تشکیل‌دهندهٔ آن، امکان کاهش ضریب اطمینان در طول زمان موجود است. در چنین شرایطی ضریب اطمینان باید متناسبا افزایش یابد.

۴-۳-۷تحلیل تغییرشکل گود و سازه‌های مجاور

۱-۴-۳-۷تعیین تغییرشکل گود و سازه‌های مجاور آن باید از روابط معتبر یا مدل‌سازی‌های عددی صحت‌سنجی شده، به‌دست آید.باید از صحت پارامترهای ورودی به مدل‌سازی عددی نیز اطمینان حاصل کرد. تغییرمکان‌های افقی و قائم پیش‌بینی‌شده ابنیه مجاور گود باید در حد مجاز باشد. گودبرداری نباید بهره‌برداری از ساختمان مجاور گود را مختل کند.

۲-۴-۳-۷تغییرمکان‌های افقی و قائم ساختمان مجاور گود اعم از تغییرمکان یکنواخت یا غیریکنواخت باید کمتر از حدود مجاز باشد.

۵-۳-۷تغییرشکل‌های مجاز

حدود مجاز تغییرشکل‌ها و تغییرمکان‌های قائم و افقی در هر گودبرداری با توجه به شرایط تحت‌الارضی و نوع خاک محل گودبرداری و خاک زیر ساختمان‌های مجاور گود، نوع و پیوستگی پی ، نوع سازه، اهمیت ساختمان، میزان انسجام و یکپارچگی ساختمان مجاور و نوع سیستم سازه‌ای آن توسط طراح ژئوتکنیکی تعیین می‌شود.

۶-۳-۷زهکشی

چنانچه برای تأمین فضایی جهت انجام پروژه، عملیات گودبرداری در محیط آب‌دار نیاز به زهکشی داشته باشد باید به تغییرشکل‌های زمین اطراف گود زهکشی‌شده توجه ویژه مبذول گردد. استفاده از زهکشی به‌جای آب‌بندی ساختمان در دوران بهره‌برداری منوط به کنترل و بررسی تاثیر آن بر محیط ژئوتکنیکی پیرامون آن با رعایت ملاحظات زیست‌محیطی می‌باشد. در این‌صورت باید مطالعه کامل انجام پذیرد و اثرات زهکشی طولانی‌مدت به طور جامع بررسی و گزارش شود.

۷-۳-۷پایش و کنترل

در گودهای با خطر زیاد و بسیار زیاد لازم است رفتار سازه‌های مجاور و دیواره گود مورد پایش دقیق قرار گیرد و نتایج آن به طور منظم تفسیر شود.

۱-۷-۳-۷اهداف ابزارگذاری و پایش

پایش به منظور تأمین اهداف زیر انجام می‌گیرد:

-تأمین ایمنی گود در حین عملیات اجرایی وپس از گودبرداری
-ارزیابی پاسخ سازه‌های موجود به وضعیت جدید در حین و پس از گودبرداری
-کنترل روش و پارامترهای طراحی انتخاب شده و بازنگری آن در صورت نیاز

۲-۷-۳-۷برنامه پایش

ابزارگذاری و پایش گودها و ساختمان‌های مجاور مستلزم برنامه‌ریزی دقیق و تخصصی است که شامل نوع، تعداد، محل نصب، فواصل اندازه‌گیری و دیگر مواردی است که باید توسط مهندس ذیصلاح انجام گیرد.

به طور معمول این ابزارها شامل نشست‌سنج، کشش‌سنج، انحراف‌سنج، سلول‌های بارگذاری، پیزومتر و غیره می‌باشند. در گودهای با خطر بسیار زیاد استفاده از پایش توسط حسگرهای مناسب علاوه بر عملیات نقشه‌برداری یا میکروژئودزی اجباری است.

۳-۷-۳-۷بخشی از ابزار پایش باید قبل از شروع عملیات گودبرداری نصب و قرائت شوند به‌همین دلیل لازم است انتخاب مهندس ذیصلاح انجام‌دهندهٔ این امر و تنظیم برنامه پایش قبل از شروع عملیات سامان یابد.

۴-۷-۳-۷مسئولیت طراحی، اجرا و نظارت پایش

طراح گودبرداری مسئولیت تهیهٔ برنامهٔ پایش را به عهده دارد.

مسئولیت اجرای روزمرّه برنامه پایش شامل تأمین، نصب، قرائت، پردازش، اعلام خطر به عهدهٔ پیمانکار پایش می‌باشد. اطلاع‌رسانی به موقع به کلیه دست‌اندرکاران پروژه از وظایف پیمانکار پایش است.

ناظر پروژه مسئولیت نظارت بر حسن اجرای انجام مراحل پایش را به عهده دارد.

در گودهای با خطر معمولی در صورتی‌که شرایطی موجود باشد که انجام پایش را ضروری سازد، باید این عملیات انجام پذیرد.